ადიქციის საკითხი ლაკანის თეორიის ჭრილში

ზიგმუნდ ფროიდი თავის წიგნში „კულტურით უკმაყოფილება“ (1) აღნიშნავს, რომ თანამედროვე ადამიანი არის პროტეზების ანუ გარე დამხმარე საშუალებების ღმერთი, მაგრამ მიუხედავად ამისა იგი ვერ აღწევს ბედნიერებას, ვერ ახერხებს ამ გარე ორგანოების თავის სხეულში ინტეგრირებას და ისინი მისთვის უცხო სხეულებად რჩებიან. ტექნოლოგიურმა პროგრესმა შექმნა მრავალი ასეთი პროდუქტი, რომელთაც ადამიანებზე დიდი გავლენის მოხდენა შეუძლიათ. ნარკოტიკული და ტექნოლოგიური ადიქციების მასობრივი ხელმისაწვდომობაც სამეცნიერო და ინდუსტრიული პროგრესის გარეშე შეუძლებელი იქნებოდა. შეიძლება ითქვას რომ ეს ადიქციები ახალი რეალობის ვერ მოხელთებით გამოწვეული სოციალურ-ეკონომიკური კრიზისის გამოძახილია.
ნიშანდობლივია, რომ ადიქცია უძველესი ფენომენია, თუმცა ბოლო ათწლეულების განმავლობაში იგი გადაიქცა ერთ-ერთ მთავარ გლობალურ ეპიდემიად, რომელიც ეპოქალური ცვლილებების ფონზე სწრაფად პროგრესირებს.

ადიქციის როგორც ინდივიდუალური ასევე სოციალური შრეების გაანალიზებაში ფრანგი ფსიქოანალიტიკსი ჟაკ ლაკანის თეორია განსაკუთრებით აქტუალურია, რადგან მან უნიკალური წვლილი შეიტანა ინდივიდის, როგორც სიმბოლური სტრუქტურით
საკუთარი თავისგან გაუცხოებული მეტყველი სუბიექტის გაგებაში. ლაკანისთვის ინდივიდის მიმართება საკუთარ თავთან და ასევე სხვა სუბიექტთან შესაძლებელია მხოლოდ მეტყველების აქტით წარმოქმნილი დისკურსის საფუძველზე. მისთვის, ფსიქოსოციალური კრიზისიდან ეთიკური გამოსავალი სოციალურ სიმბოლურ წყობასა და სუბიექტის ლტოლვებს შორის მეტყველებით სწორი დისკურსული მიმართების დამყარებაში მოიძებნება (2).
ლაკანი ამტკიცებს, რომ ენის და მეტყველების ათვისების და ფსიქიკის სიმბოლური სტრუქტურირების შედეგად, როგორც სიამოვნებაზე, ასევე სხეულზე წვდომა მხოლოდ სიმბოლური წყობის მედიაციით არის შესაძლებელი (3) ვინაიდან სიმბოლურის გარეთ, მისგან დისტანცირებული ყოფნაც კი სიმბოლური სტრუქტურით არის ფორმირებული და შემოფარგლული. შესამაბისად, სიმბოლურის მიღმა არსებულ ტკბობაზე წვდომა აუცილებელს ხდის გარკვეული დისკურსული მდგომარეობის არსებობას, სადაც სუბიექტი სიმბოლურთან მიმართებას მასზე პირდაპირი ტკბობის დომინაციით ცდილობს, თუმცა საბოლოოდ ეს პროცესი მაინც სიმბოლურის სტრუქტურაში ექცევა.
1967 წელს როდესაც ფსიქოდელიური ნივთიერებებით ექსპერიმენტირება პოპულარული გახდა დასავლურ ქვეყნებში, ლაკანმა კომენტარი გააკეთა შემთხვევაზე, რომელშიც მამაკაცმა ფსიქოდელიური ნივთიერების (ლისერგიული დიათელამიდის მჟავა) ზემოქმედების ქვეშ თავისი ცოლი მოკლა. მან ხაზი გაუსვა, რომ ინტოქსიკაციის ქვეშაც ადამიანი მოქმედებს არსებული სიმბოლური ჯაჭვების მიხედვით და არა მათ გარეთ: „ელესდესაც (LSD) კი არ შეუძლია ბოლომდე არიოს აღმნიშვნელების ჯაჭვი. იმედი ვიქონიოთ, რომ რაიმე მისაღებს აღმოვაჩენთ. ჩვენ აღმოვაჩენთ ეგრეთ წოდებულ მკვლელ იმპულსს, და რომ იგი არის იდეალურად არტიკულირებული გარკვეული რაოდენობის აღმიშვნელების ჯაჭვებში, რომლებიც საკმაოდ გადამწყვეტი შეიძლება ყოფილიყვნენ მისი ცხოვრების ამა თუ იმ წარსულ მომენტში (4).”
ლაკანიანური გაგებით ადიქცია ხშირად განიხილება როგორც სიმბოლურ აკრძალვასთან ინდივიდის დაპირისპირება, ტკბობაზე პირდაპირი, გაუშუალებელი კავშირის დამყარებით, სადაც იგი მუდმივად განიცდის მარცხს. ეს მარცხი განპირობებულია იმით, რომ ნაკლი, რომლის შევსების სურვილი ადამიანს დაკარგული ობიექტის ძიებისაკენ უბიძგებს, თავად არის სიმბოლურ რეგისტრთან ორგანიზმის შერწყმის შედეგად წარმოქმნილი სიცარიელე. ადიქცია ხშირად განიხილება როგორც სხვასთან დისკურსული მიმართების დამყარების პროცესიდან მთლიანად გამოთიშვის აუტო-ეროტიულ მცდელობად და სხვისი სუბიექტურობის და განსხვავებულობის დანახვისთვის საჭირო აღმნიშვნელებზე უარის თქმად. სიმბოლურის შესუსტების შედეგად სამყაროს და სუბიექტურობის განცდის გამოცდილება წარმოსახვითი და გაშიშვლებული
შეგრძნებების ნაკადის უკონტროლო ქაოსში აქცევს ადამიანს, რომელშიც გაუცხოება და სიცარიელე კიდევ უფრო მძაფრდება.
ლაკანის თეორიის მიხედვით, სიმბოლური წესრიგის ათვისება და გაშინაგნება ხდება ადრეულ ასაკში და ამ პროცესში შექმნილმა დარღვევებმა შესაძლოა სავალალო ზეგავლენა მოახდინოს ინდივიდის განვითარებაზე. როგორც კომუნიკაციის გაუგებარმა და დამაბნეველმა ფორმებმა, ასევე ტრავმატულმა გამოცდილებებმა შეიძლება ამოაგდოს სუბიექტი სიმბოლური წყობის ათვისების პროცესიდან, რასაც მოჰყვება სიმბოლურის ათვისებისადმი და სხვისი განსხვავებულობის მიმღებლობისადმი ინდივიდის ნეგატიური რეაქციის წარმოქმნა. სიმბოლური დიდი სხვის (Grand Autre) წინააღმდეგ წასვლა აისახება როგორც უფრო პრეოედუპალური აუტისტური სპექტრისა და
ფსიქოსომატურ დარღვევებში, ასევე კასტრაციის უარყოფის შედეგად ფსიქოზური ან პერვერსიული რეაქციებით, იმის მიხედვით თუ რა ეტაპზე ვლინდება სიმბოლიზაციის საწინააღმდეგო რეაქცია (5).
ფრანგული ფსიქოსომატური სკოლის წარმომადგენელი ჯოის მაკდუგალი საუბრობს, თუ რაოდენ აუცილებელია სიმბოლური მენტალური სტრუქტურები ადამიანად
არსებობის გამოწვევებთან გასამკლავებლად. შესაბამისად, თუ ფსიქიკა მათ ვერ ან არ აყალიბებს, იგი რჩება გარე ობიექტებზე დამოკიდებული, რაც საბოლოო ჯამში მის ფსიქოსომატურ გამოფიტვას იწვევს (6). მაკდუგალი აღნიშნავს, რომ ნებისმიერი სიმბოლური ფსიქიკური ფორმაცია და სიმპტომი სიცოცხლის შენარჩუნების მხარეზე დგას, ხოლო სხეულთან და ტკბობასთან პირდაპირი კავშირის დამყარების მცდელობამ ფსიქიკური სტრუქტურების გვერდის ავლით, იქნება ეს ფსიქოსომატური აშლილობის სიმპტომები, თუ ადიქცია, სიცოცხლისთვის საშიშ მდგომარეობამდე შეიძლება მიიყვანონ ინდივიდი.
ლაკანის მიხედვით სიმბოლური კასტრაციისადმი, ანუ დედის ტკბობაზე პირდაპირი წვდომის დასრულებისა და მამის სახელთან იდენტიფიკაციაზე, სუბიექტის სამი ონტოლოგიური რეაქცია არსებობს. კასტრაციის ნევროტული გადაწყვეტის შემთხვევაში მაკასტრირებელი მამის სახელის გაშინაგნება და ქვეცნობიერში განდევნა ხდება (Verdrängung), საიდანაც იგი ეგო იდეალის საშუალებით თოკავს ქვეცნობიერ პროცესებს.
კასტრაციისადმი ფსიქოზური რეაქციის შემთხვევაში ხდება სიმბოლური შეზღუდვების ფორკლუზია (Verwerfung), შეიძლება ითქვას რომ ეს არის მამის სიმბოლური შეზღუდვის გამოკეტვა ფსიქიკურ რეალობიდან, რასაც მოჰყვება მაკასტრირებელი სხვის, როგორც გარე მდევნელის აღქმა. გარდა ამ ორი რეაქციისა, ლაკანი მიიჩნევს მნიშვნელოვნად აგრეთვე სიმბოლურ სხვაზე და კასტრაციაზე რეაგირების მესამე ფორმას, რომელსაც იგი პერვერსიას უწოდებს და რომელიც სიმბოლურ წყობას ნაწილობრივ ღებულობს და ნაწილობრივ უარყოფს (Verleugnung) (7).
კრისტინა ლაურიტამ თავის სადისერტაციო ნაშრომში “დრაივთან მუშაობა: ადიქციის მკურნალობისადმი ლაკანიანური ფსიქოანალიტიკური მიდგომა“ პირველად გაანალიზა კასტრაციისადმი ნევროტული, ფსიქოზური და პერვერსიული რეაქციების შედეგად ჩამოყალიბებული პიროვნული სტრუქტურების მიმართება ადიქციასთან. მის ნაშრომს ბრიუს ფინკი ხელმძღვანელობდა, რომელიც შეიძლება ითქვას არის ლაკანიანური კლინიკის თეორიის განვითარების ერთ-ერთი მთავარი ფიგურა ანგლოსაქსურ სამყაროში (8).
ლაურიტა კლინიკური შემთხვევების ანალიზზე დაყრდნობით ანვითარებს თეორიას, რომლის მიხედვითაც ნევროტული სტრუქტურის მქონე ინდივიდები ადიქციას
სიმბოლური კასტრაციის შედეგად დაკარგული ტკბობის ნაწილობრივ დასაბრუნებლად იყენებენ, ხოლო პერვერსიული და ფსიქოზური სტრუქტურის მქონე ინდივიდები კი ადიქციით, პირიქით ზედმეტი ტკბობისგან განთავისფლებას და მის მოხელთებას ცდილობენ. თუ ნევროტული სტრუქტურის მქონე პირებისთვის ადიქცია არის
კასტრაციის „კვეთის“ შედეგად დაკარგული სიამოვნების ანაზღაურების საშუალება, პერვერსიულ და ფსიქოზურ შემთხევებში იგი არის თავად ამ „კვეთაზე“ უარის თქმის და ამის შედეგად წარმოქმნილი სიჭარბის განეიტრალების მცდელობა.
ლაკანი ფროიდისგან განსხვავებით ხაზს უსვამს, რომ კასტრაცია არის შვება, რომლის დროსაც ინდივიდი დიდი სხვის, ანუ დედობრივი ფიგურისგან ნაწილობრივ
თავისუფლდება და ეს საშუალებას აძლევს მას ჩამოყალიბდეს სუბიექტად. შეიძლება ითქვას, რომ ადიქცია თავისი ბუნებით არის პარადოქსული, რადგან იგი ერთის მხრივ სიმბოლური დიდი სხვისგან გვერდის ავლით ტკბობაზე პირდაპირ წვდომას
გულისხმობს, ხოლო მეორეს მხრივ, სიმბოლურ კასტრაციაზე უარის თქმით სუბიექტი კიდევ უფრო იქცევა პირდაპირი ტკბობის ობიექტად და ვერ გამოიყოფა დიდი სხვისგან როგორც სუბიექტი.
ფსიქოანალიტიკოსი რიკ ლუსი აღნიშნავს, რომ ადიქცია არის მცდელობა ადამიანმა სიამოვნება მიიღოს სხეულის ტკბობაზე პირდაპირი წვდომით და იმ მოცემულობის უგულებელყოფით, თუ რა როლს ასრულებენ ტკბობაში გაზიარებული და სიმბოლური სოციალური კავშირები. ეს არის ერთგვარი მოკლე ჩართვა სუბიეტსა და ტკბობის ობიექტს შორის, რომელიც თავისი სიმბოლური რეგისტრიდან ამოვარდნილობის გამო, ვერ ამყარებს მათ შორის მდგრად კავშირს და ამიტომ მუდმივ განმეორებას ითხოვს (9).
კულტურის შესახებ თეორიაში ადიქციის საკითხი არაერთმნიშვნელოვნად არის დანახული თეორეტიკოსების მიერ. სლოვენიელი წარმოშობის ფილოსოფოსი სლავოი ჟიჟეკი აღნიშნავს, რომ დღესდღეობით სიმბოლური წყობის მიერ დადგენილი ნორმატიული აკრძალვები უფრო და უფრო შორდება მის მეორე მხარეს, ტკბობის უხამს დაფარულ სამყაროს, რომელიც ამავე დროს დიდ როლს თამაშობს სიმბოლური წყობის შენარჩუნებაში (10). იგი კარგად აღწერს ამ პარადოქსის ბუნებას, როდესაც განმარტავს, რომ თანამედროვე დიდი სხვა აღარ არის იმდენად მიმართული აკრძალვაზე, თუმცა ახალი მდგენელი აქვს ინდივიდისთვის: მიიღე სიამოვნება! ადიქციის პარადოქსულობაც ზუსტად იმაში მდგომარეობს, რომ ინდივიდის მცდელობა განთავისუფლდეს დიდი სხვისგან პირდაპირი ტკბობის გზით, მას ისევ აბრუნებს ძალაუფლებრივ სიმბოლურ ურთიერთობებში, სადაც იგი იძულებულია ახალ ბრძანებებს დაემორჩილოს (11).
შეიძლება ითქვას ინდივიდი თავს იტყუებს, რომ იგი ადიქციის ობიექტის საშუალებით სიმბოლური წყობისგან თავისუფლდება, რადგან ლაკანის მიხედვით ტკბობა
ყოველთვის ეკუთვნის დიდ სხვას, ხოლო სლავოი ჟიჟეკი კი ამტკიცებს, რომ მიუხედავად თანამედროვე წყობისა სადაც იდეოლოგია თითქოს და წარსულს ჩაბარდა, სინამდვილეში ყველაფერი, გაცხადებული წესების ტრასნგრესიაც კი დიდი სხვით, ანუ იდეოლოგიური იმპერატივებით იმართება (12).
ხორვატი კულტურის თეორეტიკოსები დეჟან დურიჩი და ზელიჟკა მატიჟევიჩი სტატიაში სახელწოდებით “ცუდი და კარგი ინტენსიური: ინტენსიურობა და სიკვდილის დრაივი” (13) საუბრობენ გასული საუკუნის სამოციანებიდან მოყოლებული კონტრკულტურული მოძრაობის ისტორიულ ფენომენზე, რომელიც თავის დროზე
ნარკოტიკულ საშუალებებს იყენებდა როგორც ახალი მსოფლმხედველობის აღმოჩენის გზას და შემდგომ გადაიქცა კომოდიფიცირებული ინტენსიური გამოცდილების კულტურად. თავად კაპიტალისტური სისტემის მოთხოვნა გახდა, რომ ინდივიდმა ფსიქოაქტიური ნივთიერების საშალებით თავის თავში დეპრესიულობის
საწინააღმდეგო, მაღალი ინტენსივობის ეიფორია გამოიწვიოს. აღნიშნული ავტორები განმარტავენ, რომ სამოციანების ექსპერიმენტები ფსიქოაქტიურ ნივთიერებებთან ემსახურებოდა ტელეოლოგიურ მიზანს, რათა ადამიანში მომხდარიყო ცნობიერების ტრანსფორმაცია. ამ პროცესს პოლიტიკური შინაარსიც ჰქონდა და ინდივიდუალური ტრანსფორმაცია წარმოდგენილი იყო როგორც სოციალური და პოლიტიკური ცვლილების აუცილებელი კომპონენტი. კულტურული რევოლუციის შემდგომ ბედნიერება გახდა გარკვეული ვალდებულება, სადაც ყველას უნდა შეძლებოდა ეიფორიის და ტკბობის განცდა მასზე თითქოსდა თავისუფალი წვდომის გამო.
კარდიფის უნივერსიტეტის პროფესორები ფაბიო ვიგი და ჰეიკო ფელდნერი თავიანთ წიგნში ჟიჟეკი ფუკოს მიღმა აღნიშნავენ, რომ კაპიტალიზმი და თანამედროვე ჰედონიზმი ძალიან კარგად ითავსებენ ერთმანეთს. ჰედონიზმი ვლინდება როგორც სიამოვნების და ჯანსაღი ცხოვრების სტილით, აგრეთვე ჭარბი ტკბობის ასოციალური ფორმებით ამოფრქვევების სახით (14). ფაბიო ვიგი აღნიშნავს, რომ ტექნოლოგიური პროგრესი ამცირებს სამუშაო ადგილების რაოდენობას და ქმნის ეგრეთ წოდებული დამატებით მოსახლეობას, კერძოდ, უმუშევრების და ბაზარს მიღმა დარჩენილების ჯარს, რომელზეც კაპიტალის ბრუნვას ხელი არ მიუწვდება. ეს ნიშნავს იმას, რომ მოსახლეობის დიდი ნაწილი არ არის ჩართული იმ ეკონომიკურ გაცვლაში, რაც მათი როგორც შრომითი ძალის გაუფასურებას იწვევს (15).
გაუფასურებულობის განცდა თავისთავად პრეკარიულ, უკონტროლო მდგომარეობას იწვევს, სადაც მომავალი ბუნდოვანია და არ არის წინასწარმეტყველებადი. ავიღოთ მაგალითად ვოლტერ მიშელის ცნობილი მარშმელოუს ტესტი, რომელშიც თუ ბავშვი ინსტრუქტორს დაუჯერებს და მოიცდის, იგი ერთი ტკბილეულის მაგივრად ორს მიიღებს (16). როდესაც ზრდასრული ბავშვს პირდება, რომ იგი მოთმენის შემთხვევაში მეტ ტკბილეულს მიიღებს, ამ დროს ბავშვი უნდა ენდოს მის მიერ სიტყვიერად მიცემულ პირობას. ასეთ დროს ხდება ბავშვის ინვესტირება სიმბოლურ დიდ სხვაში და მის მიერ ტკბობასთან მიმართების გაშუალება. შეიძლება ითქვას, რომ ადიქციის შემთხვევაში დიდი სხვის მიერ მიტოვებულად და გაუფასურებულად მგრძნობი სუბიექტი უარს ამბობს საერთო დიდი სხვის თამაშის წესების გაზიარებაზე და აღარ იცდის მის მიერ დაპირებული ჯილდოსთვის. ეს მიმართება რომ გადმოვიტანოთ ადიქციაზე, როგორც ქცევაზე სიმბოლური კონტროლის დაკარგვის ფემონემზე, შეიძლება ითქვას, რომ სიმბოლური წესრიგი უნდა პირდებოდეს ინდივიდს სიამოვნების დაკმაყოფილების გადავადებას კონტროლის დაკარგვის ნაკლები რისკით. თუ ვერ მოხდა სუბიექტის სიმბოლურ წესრიგში ჩართვაზე დაყოლიება, იგი მიმართავს ადიქციის ობიექტს როგორც დაკარგულობით გამოწვეული სირცხვილისა და დანაშაულის გრძნობების დასახშობად ასევე ტკბობის სიმბოლურისგან თანხმობის გარეშე მიტაცების მიზნით.
ფაბიო ვიჯი ანვითარებს აზრს, რომ სიმბოლურის მიერ ინდივიდის ვალორიზაციის და დაფასების მიღმა არა მხოლოდ ლუმპენ პროლეტარიატი, უმუშევრები და გეტოები, არამედ სტუდენტები და ახალგაზრდებიც რჩებიან. მას მოჰყავს ლაკანის მიერ 1968 წლის პარიზის მოვლენების მონაწილე სტუდენტებისადმი მიმართვა, სადაც ის მათ ლუმპენპროლეტარიატთან ერთად სისტემის მიღმა მყოფებად განიხილავს, ხოლო მშრომელებს და ზედა კლასს ერთ სტრუქტურულ მთლიანობად ხედავს. აღნიშნული დაყოფა კიდევ უფრო აქტუალურია დღესდღეობით, როდესაც როგორც ბრიტანელმა კულტურის კრიტიკოსმა მარკ ფიშერმა აღნიშნა, მიმდინარეობს მომავლის ნელი (აწ უკვე სწრაფი) გაუქმება (17). ამ პირობებში ძალიან რთულია ახალგაზრდებისთვის იმ პირობის დადება რომ მომავალში ისინი შეძლებენ იყვნენ ბედნიერები სიფხიზლეში, რეალურ და არა ვირტუალურ სამყაროში.
შეჯამების სახით შეიძლება ითქვას, რომ თუ ადიქციას განვიხილავთ არა მხოლოდ როგორც ფიზიოლოგიურ პროცესს, არამედ ამ დინამიკაში სუბიექტის პოვნას ვეცდებით, მაშინ შესაძლოა მისი ისეთი რეაქციები დავინახოთ სამყაროზე, როგორიცაა რადიკალური ფორკლუზია და უარყოფა. ლაკანი აჩვენებს, რომ ადამიანი სამყაროსთან სიმბოლური დიდი სხვის, ანუ ენის, მნიშვნელობის და დისკურსის საშუალებით ამყარებს კავშირს.
ეს არ ნიშნავს, რომ მატერიალური რეალობა არ არსებობს, არამედ პირიქით, იმას რომ სიმბოლური სტრუქტურა რეალურთან კავშირს თავისი აგრეთვე მატერიალური
ბუნებით ამყარებს. სიტყვებს აქვთ რეალური წონა და გაზიარებულ მნიშვნელობასთან ბმა, და როდესაც ისინი ამ კონოტაციას კარგავენ, ყველაფერი ქაოტურ ხასიათს იღებს.
შეიძლება ითქვას, რომ ადიქტების ამ ქაოსიდან გამოსაყვანად საჭიროა სანდო დისკურსის დამყარება, რომელიც მასში ჩართულ სუბიექტებს ფასეულად და სიტყვებს წონიანად აქცევს. ასეთი დისკურსის ეთიკას ლაკანი სავსე საუბარს უწოდებდა, ცარიელი, უშინაარსო საუბრის საპირწონედ (18). საკუთარ თავთან ან სხვასთან მხოლოდ სიმართლის შემცველ და სანდოობის გამომწვევ დისკურსს შეუძლია დაეხმაროს სუბიექტს მონაწილეობა მიიღოს სიმბოლურ წესრიგში და უარი თქვას გაუშუალებელი ტკბობის მცდელობებზე.

ძირითადი სიტყვები: ადიქცია, დისკურსი, ლაკანი, სიმბოლური წყობა, ტკბობა,
სუბიექტი

ბიბლიოგრაფია

1. Freud, S. (2014). Civilization and its discontents. Penguin Classics.
2. Lacan, J. (2007). The seminar of Jacques Lacan, Book XVII: The other side of
   psychoanalysis (R. Grigg, Trans.). Norton. (Original work published 1969-1970)
3. Lacan, J. (1978). The four fundamental concepts of psycho-analysis (A. Sheridan,
   Trans.). Norton. (Original work published 1964)
4. Lacan, J. (2008). My teaching (D. Macey, Trans.). Verso. (Original work published in
   French)
5. Brenner, L. S. (2020). The Autistic Subject: On the Threshold of Language. Springer
   International Publishing.
6. McDougall, J. (1974). The psychosoma and the psychoanalytic process. International
   Review of Psychoanalysis, 1(4), 437-459.
7. Fink, B. (1999). A clinical introduction to Lacanian psychoanalysis: Theory and
   technique. Harvard University Press.
8. Laurita, C. (2010). Working with the drive: A Lacanian psychoanalytic approach to the
   treatment of addictions [Unpublished doctoral dissertation]. Duquesne University.
   Duquesne Scholarship Collection.
9. Loose, R. (2002). The subject of addiction: Psychoanalysis and the administration of
   enjoyment. Karnac Books.
10. Žižek, S. (1994). The metastases of enjoyment. Verso.
11. Žižek, S. (1997). The plague of fantasies. Verso.
12. Žižek, S. (1989). The sublime object of ideology. Verso Books.
13. Durić, D., & Matijašević, Ž. (2019). The good intense “loves” the bad intense: Intensity
    and the death drive. In Future Insights, 9(2)
14. Vighi, F., & Feldner, H. (2007). Žižek: Beyond Foucault. Palgrave Macmillan.
15. Vighi, F. (2012). On Žižek’s dialectics: Surplus, subtraction, sublimation (Continuum
    Studies in Continental Philosophy, 45). Continuum.
16. Mischel, W., Ebbesen, E. B., & Zeiss, A. R. (1972). Cognitive and attentional
    mechanisms in delay of gratification. Journal of Personality and Social Psychology,
    21(2), 204-218.
17. Fisher, M. (2014). Ghosts of my life: Writings on depression, hauntology and lost futures.
    Zero Books.
18. Lacan, J. (1988). The seminar of Jacques Lacan, Book I: Freud’s papers on technique
    1953-1954 (J. Forrester, Trans.). Cambridge University Press.